De Westzijderkerk

Westzijderkerk - Bullekerk

Over de Westzijderkerk, ook wel de Bullekerk genoemd, is veel te vertellen.

Het is een oud kerkgebouw: hij is gebouwd in de jaren 1638 tot 1640. Vóór die tijd werd alleen in de Oostzijderkerk bijeengekomen, en een kerkgebouw aan de andere kant van de Zaan erbij ging niet zomaar. Het werd gezien als concurrentie, vooral wat betreft de inkomsten voor de kerk.

Maar nadat door de Staten van Holland en West-Friesland in 1637 toestemming was verleend werd met de bouw begonnen. De kerk werd in drie jaren gebouwd; best snel voor zo’n groot gebouw. Het eerste ontwerp was in de vorm van een grieks kruis.

In de jaren na 1640 breidde de gemeente aan de westzijde van de Zaan zich gestaag uit als gevolg van een sterke economische groei. Daardoor werd het kerkgebouw al snel te klein en moest het worden vergroot. In de jaren 1672-1680 werd eerst in westelijke en daarna in oostelijke richting uitgebreid, waardoor de kerk de vorm kreeg die wij nu kennen.

De buitenkant
In het begin had de kerk een andere, waarschijnlijk wat kleinere toren. In 1689 werd besloten die toren te vervangen. In 1692 werd de huidige toren geplaatst. Een eeuw later, in 1798, ging de toren op bevel van Napoleon over in handen van de burgerlijke gemeente. Die situatie bestaat tot op de dag van vandaag (de toren is dus eigendom van de gemeente Zaanstad).

Aan de buitenkant is van alles te zien.
Boven het zuidelijke portiek bijvoorbeeld zit een kogel ingemetseld. Die kogel is waarschijnlijk opgegraven bij de aanleg van de fundamenten. En dat zou kunnen omdat de kerk gebouwd is in de buurt van, of zelfs bovenop een voormalige schans. Ook boven de zuidelijke ingang is een zeer zeldzame zonnewijzer te zien. Daarop is veel af te lezen: de plaatselijke zonnetijd, maar ook de dag van het jaar (de rode bogen), de kompasstreek waarin de zon staat (de blauwe lijnen) en de hoogte van de zon (de gebogen groene lijnen).

Aan de zuidwestkant, op de plaats waar nu de Aanbouw staat, was vroeger de kerkenraadskamer. Die is ergens in de 19e eeuw wegens bouwvalligheid afgebroken en daarna is er aan de noordwestkant een consistoriegebouw tegen de kerk aangezet.
Aan de westelijke kant bevindt zich de dodeningang. Toen er nog in de kerk begraven mocht worden (tot ongeveer 1800), werden de doden door die deur naar binnen gebracht. Op de verdieping boven deze ingang bevinden zich nu de balgen voor de windvoorziening van het orgel. Overigens werd de bouw van de kerk destijds voor een niet onbelangrijk deel bekostigd uit de verkoop van graven in de kerk.

Rondom de kerk
Het hele kerkplein, maar ook een groot deel van het terrein aan de westkant (waar nu een speelplaats is) was vroeger kerkhof. Vermoedelijk was een deel daarvan speciaal voor de Doopsgezinden, waarvan er nogal wat in de Zaanstreek woonden.
Aan de westkant stond, aan de rand van het kerkhof, een schuur. Vanuit die schuur hield de Diaconie wekelijks op zaterdag haar uitdelingen onder de armen. Het witte pand op de hoek van de Tuinstraat was ooit de bij de kerk behorende pastorie.
Op de noordoostelijke hoek van het plein, tussen de kerk en de voormalige apotheek, heeft vroeger het Rechthuis van West-Zaandam gestaan, kompleet met schandpaal. Het Rechthuis is helaas wegens bouwvalligheid afgebroken.

De binnenkant
Het interieur kenmerkt zich door eenvoud en doelmatigheid. Uit diverse aantekeningen blijkt dat men in de periode van de bouw nogal tegen al te veel versieringen was. In een later stadium zijn er echter wel degelijk verfraaiingen aangebracht.
Mooi houtsnijwerk vinden we aan de burgemeestersbank (bij de zuidoostpilaar). Op de kap staat o.a. koning Salomo uitgebeeld, rechtsprekend over de twee vrouwen. Aan de voet van de zuiltjes staan afbeeldingen uit het Zaanse bedrijfsleven. Het snijwerk aan het oorspronkelijke doophek, dat nu de afsluiting van het ‘orgelplein’ vormt, stelt het Geloof, de Hoop en de Liefde voor. In het houtsnijwerk van de orgelbalustrade zijn wijnranken te herkennen. De preekstoel is op het eerste gezicht een toonbeeld van eenvoud, maar de Toscaanse zuiltjes en het fijne snijwerk van de paneeltjes maken er op het tweede gezicht een mooi geheel van.

orgel bullekerkHet fraaie orgel, gebouwd in de Hollandse traditie door Johannes Duyschot dateert uit 1711, maar er zit ouder pijpwerk in van een orgel dat in 1655 door ene Johannes Hof(f)man was gebouwd en later door de vader van onze Duyschot is verplaatst naar de huidige plaats. Tijdens de restauratie van de kerk in de jaren 70 van de 20e eeuw is het orgel door de firma Flentrop gerestaureerd.
De dispositie van het orgel is nu als volgt: Hoofdwerk (bovenmanuaal): Prestant 8’, Holpijp 8’(t), Octaaf 4’, Octaaf 2’, Sexquialter II, Mixtuur III-V, Scherp IV. Bovenwerk (ondermanuaal): Bourdon 16’ disc., Prestant 8’, Quintadena 8’(t), Holpijp 8’, Octaaf 4’, Fluit 4’, Fluit 2’, Cornet IV disc., Trompet 8’, Vox Humana 8’(t).
Pedaal (vrij): Bourdon 16’(t), Prestant 8’(t), Octaaf4’(t), Trompet 8’(t).
De met (t) aangegeven registers zijn toevoegingen ten opzichte van het orgel uit 1711.

In de noordbeuk van de kerk valt het grote tiengebodenbord op. Het is geschilderd door J. de Vlieger en is een geschenk van Richard Robbertsen van Glasco, een schipper en reder die afkomstig was uit Glasgow, maar in West-Zaandam was neergestreken (op ‘t Silverpadt = de Zilverpadsteeg) en met een Zaandamse was getrouwd.

glas in lood raam bullekerkIn de kerk bevinden zich twee glas-in-loodramen. Het grote raam is een kopie van een raam uit 1640 en dateert uit 1725. Het is geschonken door een aantal kerkmeesters en notabelen en verwijst naar een eerdere nederzetting aan de westkant van de Zaan die in 1155 door de Friezen uit Drechterland is verwoest. Het raam is in de loop der jaren enkele malen gerestaureerd, hetgeen aan de kleuren van de ruitjes te zien is.
Het kleine raam is geschonken door één van de eerste predikanten van de kerk, Ds. Johannes Vergeer, in 1682. Het stelt Salomo’s offer voor en is gemaakt door G. van Houten.

Tenslotte:
afbeelding bullekerkBoven de ingang hangt een schilderij van het ongeval waaraan de kerk de bijnaam ‘Bullekerk’ te danken heeft. In 1647 werd boer Jacob Egh door zijn stier (bul) op de horens genomen en levensgevaarlijk verwond. Zijn vrouw Trijn Jans, die zwanger was, kwam hem te hulp, maar ook zij werd op de horens genomen, waarbij haar onderbuik werd opengereten. Hierdoor werd het kind iets vroeger dan de bedoeling was geboren. Het echtpaar stierf binnen anderhalve dag na het ongeluk. Zoals in die tijd gebruikelijk was, werd de wees, een jongetje, de volgende zondag door de Schout ten doop gehouden in de Nieuwe Kerk (zoals de kerk toen heette) te West-Zaandam. Het kind overleed negen maanden later. De grafzerk van de familie Egh ligt rechts naast de ingang. Vaag zijn nog de contouren van de stier op de steen te herkennen. Het schilderij is in 1834 overgeschilderd. Bij een latere restauratie bleken de teksten van de rijmen op het schilderij weliswaar hetzelfde te zijn, maar enigszins door elkaar heen te lopen, of hier en daar te zijn uitgewist.
Lange tijd is het een toeristische attractie geweest. De kerkdiensten werden zelfs door de vele kijkers verstoord. Reden waarom het schilderij enige tijd met witkalk overgeschilderd is geweest. Toch is de weergave in de vorm van een soort stripverhaal van dit ooit wereldvermaarde ongeluk door enkele gelukkige restauraties in redelijke staat behouden gebleven.
Over de geschiedenis van de Westzijder- of Bullekerk is bij het 350-jarig bestaan van de kerk een boekje verschenen. Dit boekje is voor € 5,= te koop in de kerk.

Folkert Visser, kerkbeheerder.

Westzijderkerk, Westzijde 75, 1506 ED Zaandam

About Webmaster
Dit artikel is geplaatst door een van de webmasters. Dit betekent niet dat het door een van ons geschreven is. Wilt u op de website reageren op dit artikel, dan kan dat door hier onder een commentaar toe te voegen. Uw commentaar is dan voor iedereen leesbaar.

Categorieën: Kerkgebouwen | Tags: , | Geplaatst op 1 februari 2012

Deel dit bericht met anderen : Facebook Twitter Google

Geen reactie meer mogelijk.

close window

Service Times & Directions

Weekend Masses in English

Saturday Morning: 8:00 am

Saturday Vigil: 4:30 pm

Sunday: 7:30 am, 9:00 am, 10:45 am,
12:30 pm, 5:30 pm

Weekend Masses In Español

Saturday Vigil: 6:15pm

Sunday: 9:00am, 7:15pm

Weekday Morning Masses

Monday, Tuesday, Thursday & Friday: 8:30 am

map
6654 Main Street
Wonderland, AK 45202
(513) 555-7856